Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, tərbiyə sahəsində, xüsusilə də ailə mühitində diqqət yetirilməsi vacib olan mühüm məsələlərdən biri müqayisə etməyin yaratdığı mənfi təsirlərdir. İlk baxışdan sadə, hətta bəzən xeyirxah bir davranış kimi görünən bu vərdiş, övladların və ailə üzvlərinin şəxsiyyətinə, özünəinamına, psixoloji rahatlığına və inkişaf yoluna dərin təsir göstərə bilər.
Bu mövzu ilə bağlı Höccətül-İslam Seyid Əlirza Təraşiyun tərbiyəvi baxımdan ailələrdə geniş yayılmış, lakin ciddi fəsadlar doğuran bir yanlış davranışa toxunub. Onun söylədiyi fikirlər valideynlərin gündəlik davranışlarına baxışını dəyişdirə biləcək dəyərli tövsiyələrdir. Aşağıda bu mövzuda səsləndirdiyi mühüm fikirlərin bir hissəsini təqdim edirik.
Yanlış müqayisə: İnsanların fitri fərqlərini nəzərə almamaq
Müqayisə etmək mahiyyət etibarilə düzgün yanaşma deyil. Çünki insanlar bir-birindən fərqlidirlər. Hər bir insanın istər fiziki, istər zehni, istərsə də emosional baxımdan özünəməxsus qabiliyyətləri, imkanları və xüsusiyyətləri var.
Bəzən bir insan deyir: "Mən məhəbbət göstərə bilmirəm." Ondan səbəbini soruşduqda cavab verir: "Bunu bacarmıram." Belə hallarda ona öyrətmək və kömək etmək mümkündür. Lakin bəzən insan bu sahədə təlim alıb, sevgi və məhəbbəti necə ifadə etməyi də bilir, amma gözəl sözlərlə və ya müəyyən davranışlarla sevgisini ifadə etmək qabiliyyətinə malik olmur. Yəni məsələ təkcə bilməmək deyil. Bəzən insanın daxili potensialı, imkanı və ya şəxsiyyət xüsusiyyətləri onun başqaları kimi davranmasına imkan vermir.
Buna görə də həyat yoldaşımı bacanağımla müqayisə etsəm, bu müqayisə kökündən yanlışdır. Bacanağımın etdiyi hər işi həyat yoldaşımın da eyni şəkildə etməsi gözlənilməməlidir. İnsanlar bir-birinin eyni deyillər və onların bacarıqları da eyni səviyyədə deyil. Bir iş bir insan üçün asan və təbii ola bilər, amma başqa bir insan üçün çətin, hətta onun imkanlarından kənar ola bilər.
Deməli, xüsusilə ailə və emosional münasibətlərdə müqayisə nəinki münasibətlərin inkişafına kömək etmir, əksinə, inciklik, özünü dəyərsiz hiss etmə və mənəvi uzaqlaşma yaradır. Düzgün yol hər bir insanın imkanlarını tanımaq və onun həmin imkanlar çərçivəsində inkişafına yardım etməkdir, onu başqaları ilə müqayisə etmək yox.
Müqayisə edən düşüncə tərzinin insanın özünə vurduğu psixoloji zərər
Müqayisə etmək mahiyyət etibarilə düzgün deyil. Çünki insanların fiziki, zehni və emosional imkanları eyni deyil. Bəzilərinin düşüncə və emosional qabiliyyəti daha güclü olur, digərləri isə başqa sahələrdə üstün bacarıqlara malik olurlar.
Allah bizə elə qəlb və düşüncə nəsib etsin ki, daim müqayisə edən düşüncə tərzinə sahib olmayaq. Çünki müqayisə yalnız başqalarına zərər vermir, eyni zamanda müqayisə edən insanın özünə də ziyan vurur. Davamlı olaraq insanları bir-biri ilə müqayisə edən şəxslər zaman keçdikcə başqalarına baxışlarını itirir, hər kəsi eyni meyarla qiymətləndirirlər. Bunun nəticəsində həm başqalarında natamamlıq hissi yaradır, həm də özləri narazılıq, mühakimə və qeyri-real gözləntilərin əsirinə çevrilirlər.
Davranış fərqlərində ailə tərbiyəsinin və keçmişin rolu
Müqayisənin yanlış olmasının digər səbəbi insanların ehtiyaclarının da fərqli olmasıdır. Hər bir insanın emosional, psixoloji və sosial baxımdan özünəməxsus ehtiyacları vardır.
Məsələn, emosional insanlar adətən başqalarına daha çox məhəbbət göstərirlər. Çünki onlar özləri də sevgiyə daha çox ehtiyac duyur, sevgini daha dərindən hiss edirlər. Kiminsə mehriban sözlərə ehtiyacı daha çox ola bilər, başqa biri isə sevgini daha çox dəstək, məsuliyyət və əməli davranış vasitəsilə qəbul edir və ifadə edir.
Deməli, insanların nə bacarıqları, nə də ehtiyacları eyni deyil. Buna görə də hamıdan eyni şəkildə sevgi göstərməsini, eyni reaksiya verməsini və ya vəzifələrini eyni formada yerinə yetirməsini gözləmək doğru deyil. Fərdi xüsusiyyətləri nəzərə almadan edilən müqayisə kökündən yanlışdır.
Doğru meyar hər bir insanın xüsusiyyətlərini, bacarıqlarını və ehtiyaclarını tanımaq, onun öz imkanları daxilində inkişafına yardım etməkdir. Onu başqası ilə müqayisə edib həmin insan kimi olmasını tələb etmək deyil.
Müqayisənin yanlış olmasının mühüm səbəblərindən biri də insanların müxtəlif ailə və tərbiyə mühitlərində böyüməsidir. Hər kəs fərqli ailədə, fərqli mədəni mühitdə yetişir. Valideynlərin biliyi, ailənin mədəni səviyyəsi, sevginin ifadə olunması, ünsiyyət tərzi və həyat bacarıqlarının öyrədilməsi hər ailədə fərqlidir.
Ola bilər ki, bir insan daha münasib ailə mühitində böyüdüyü üçün ünsiyyət və ailə münasibətlərində daha inkişaf etmiş olsun. Digər biri isə belə imkanlardan məhrum qalmış olsun. Sonradan bu iki insan ailə qurduqda, fərqli tərbiyə şəraitində yetişmiş şəxsdən eyni davranışı gözləmək düzgün deyil.
Belə halda müqayisə mahiyyət etibarilə yanlış olur. Çünki biz iki insanı onların keçmişini, ailə mühitini, imkanlarını və həyat təcrübələrini nəzərə almadan müqayisə edirik. Belə müqayisə nə ədalətlidir, nə də faydalıdır.
Müqayisənin əvəzinə – qəbul etmək və inkişaf etdirmək
Həyat yoldaşını başqaları ilə müqayisə etməmək ər-arvadın ailədə öz həqiqi yerini tapmasına şərait yaradır. İnsan öz xüsusiyyətləri, bacarıqları və məhdudiyyətləri ilə qəbul edildikdə özünü dəyərli və təhlükəsiz hiss edir, nəticədə inkişaf etməyə və özünü islah etməyə daha çox hazır olur.
Bir qədər düşündükdə görürük ki, qəlbimizdə ən əziz olan insanlar bizi olduğumuz kimi qəbul edənlərdir; qabiliyyətlərimiz, zəif cəhətlərimiz və xüsusiyyətlərimizlə birlikdə. Onlar bizi anlamağa çalışırlar, bizi daim başqaları ilə müqayisə etmirlər.
Amma hər dəfə bizi görəndə: «Qardaşından öyrən», «atandan nümunə götür», «anan kimi ol», «filankəs kimi davran» deyən insan istər-istəməz bizdə natamamlıq hissi və inciklik yaradır. Bu davranış inkişaf üçün zəmin yaratmır, əksinə, emosional uzaqlaşmaya səbəb olur.
Beləliklə, müqayisə mahiyyət etibarilə yanlışdır. Çünki insanlar fiziki, zehni və emosional qabiliyyətlərinə, ehtiyaclarına, ailə tərbiyəsinə və həyat təcrübələrinə görə bir-birindən fərqlənirlər. Ailə həyatında doğru yol müqayisə etmək deyil, həyat yoldaşını tanımaq, onu anlamaq və onun real imkanları və şəraiti nəzərə alınmaqla inkişafına dəstək olmaqdır.
Məqalənin səsli versiyasını dinləmək üçün «buraya klik edin»
Rəyiniz